AÇD Gençlik Komisyonu Sol Logo

Çerkesya'nın
Çerkessizleştirilmesi

AÇD Gençlik Komisyonu Sağ Logo

Bu interaktif veri paneli; soykırım öncesi Çerkesya'daki nüfusun boylara göre dağılımını, Karadeniz üzerinden sürülmesini ve ölüm oranlarını görselleştirmektedir. Orijinal nüfusun yalnızca ∼%4.8'i anayurdunda tutunabilmiştir.

Ölümlerin Haritalanması (Canlı Simülasyon)

Kafkasya'dan yola çıkan her 1 nokta ∼1.000 kişiyi temsil eder. Karadeniz sularında gemi kazasından ölenler Kırmızı nokta olarak denize, varış limanlarında açlık ve hastalıktan ölenler ise Turuncu nokta olarak kıyılara kazınmaktadır.

🕯️
Dijital Anıt
0 kişi andı
Vatanında Kalan
∼72.672
Sürülen Yola Çıkan ∼0
Denizde Ölüm ∼0
Karada Ölüm ∼0

Simülasyon Metodolojisi

Bu simülasyon, Kafkasya'dan Karadeniz üzerinden Osmanlı ve Balkan limanlarına gerçekleşen sürgünün ve bu yolculuk sırasındaki demografik kayıpların matematiksel bir modellemesidir. Tarihi araştırmalara ve nüfus tahminlerine dayanılarak, her bir nokta ortalama 1.000 kişilik bir kafileyi temsil etmektedir.

  • Rotalar: Tuapse, Soçi ve Anapa gibi ana Kafkas limanlarından; Samsun, Trabzon, Kefken ve İstanbul'a uzanan tarihi deniz yolları baz alınmıştır.
  • Ölüm Oranları (Richmond, 2013 & McCarthy, 1995): Yola çıkanların ~%31.2'sinin gemilerde salgın hastalık ve batma vakalarıyla denizde (Kırmızı); karaya ulaşabilenlerin ise yine ~%34.4'ünün varış limanlarındaki karantina kamplarında açlık ve tifüs nedeniyle (Turuncu) hayatını kaybettiği varsayımı kullanılmıştır.
  • Dağılım: Parçacıkların hareketleri ve kaderleri, toplam 1.5 Milyon sürgün sayısı baz alınarak bu oranlara göre simüle edilmektedir.

Çerkes-Abaza Boylarına Göre Demografik Yıkım Bilançosu

Aşağıdaki grafikler, tarihi verilerin istatistiksel izdüşümüdür. (Tarihi model: Sürülen nüfusun ∼%31.2'si denizde, ∼%34.4'ü ise karada yaşamını yitirmiştir).

Boylara Göre Sürgün ve Ölüm Dağılımı

Genel Nüfus Bilançosu


Tarihe Kazınan Sözler

Sürgüne bizzat tanıklık eden subayların, diplomatların ve Çerkeslerin anlatımları.


Sürgüne Giden Yol: Zaman Çizelgesi

1763'ten 1864'e uzanan yüz yıllık direnişin ve sistematik yıkımın kronolojisi.

1763
Rus İstilasının Başlangıcı
Çariçe II. Katerina'nın emriyle Kafkasya'nın fethi resmi olarak başlar. Mozdok Kalesi inşa edilerek Kabardey topraklarına ilk kalıcı Rus askeri üssü kurulur.
1784
Şeyh Mansur Direnişi
Çeçen-Çerkes direniş lideri Şeyh Mansur, Kafkas halklarını Rus işgaline karşı birleştirerek ilk büyük çaplı silahlı direnişi başlatır. 1791'de yakalanana dek savaşır.
1817
General Yermolov Dönemi
"Kafkasya'nın Celladı" olarak anılan General Yermolov, sistematik köy yakma, orman kesme ve sivil katliam politikasını başlatır. "Ya itaat ya imha" stratejisi uygulanır.
1829
Edirne Antlaşması
Osmanlı-Rus Savaşı sonrası imzalanan antlaşmayla Osmanlı, Çerkesya üzerindeki haklarından vazgeçer. Çerkesler uluslararası arenada yalnız kalır. Ancak Çerkesler hiçbir zaman Osmanlı tebaası olmadıklarını ilan eder.
1840
Çerkes Birliği Girişimi
Çerkes boyları, İngiliz diplomat David Urquhart'ın da desteğiyle ortak bir meclis kurmaya çalışır. Ancak boylar arası çekişmeler ve dış baskılar nedeniyle kalıcı bir siyasi birlik sağlanamaz.
1853–1856
Kırım Savaşı ve Kırılan Umutlar
İngiltere ve Fransa, Osmanlı'nın yanında Rusya'ya karşı savaşır. Çerkesler müttefik desteği umar. Ancak Paris Antlaşması'nda Çerkesya konusu gündem dışı bırakılır; Avrupa güçleri Çerkesleri bir kez daha yalnız bırakır.
1859
İmam Şamil'in Teslim Olması
Doğu Kafkasya'daki direnişin lideri İmam Şamil teslim olur. Rusya artık tüm askeri gücünü batıdaki Çerkeslere yönlendirir. Çerkesler için son perde başlamak üzeredir.
1861
Çar II. Aleksandr'ın Ultimatomu
Rusya, Çerkeslere iki seçenek sunar: Kuban ovalarına sürgün ya da Osmanlı topraklarına göç. Dağlarda kalma seçeneği yoktur. Sistematik etnik temizlik planı resmen başlar.
1863–1864
Büyük Sürgün — Tsıkhe (Ölüm Yürüyüşü)
Yüz binlerce Çerkes, kış koşullarında Karadeniz limanlarına sürülür. Tıklım tıklım doldurulmuş gemilerle Osmanlı topraklarına taşınır. Binlerce kişi denizde boğulur, limanlarda açlık ve salgından ölür. Toplam kayıp 400.000 ile 1.500.000 arasında tahmin edilmektedir.
21 Mayıs 1864
Kbaada — Son Direniş Noktasının Düşüşü
Rus ordusu, bugünkü Soçi yakınlarındaki Kbaada (Красная Поляна / Krasnaya Polyana) vadisinde zafer töreni düzenler. Bu tarih, Çerkesya'nın fiilen yok edilişinin sembolik sonu ve ulusun yas günüdür. Rusya bu tarihi "zafer" olarak kutlar; Çerkesler ise "soykırım" olarak anar. Abhazya'dan da ~25.000 kişi sürgün edilir.
1866
Lıhni İsyanı — Abhazya'nın İkinci Sürgünü
Abhazya'da Rus yönetimine karşı başlayan Lıhni İsyanı kanlı biçimde bastırılır. İsyanın ardından yaklaşık 20.000 Abhaz daha Osmanlı topraklarına sürgün edilir. Kodor Vadisi neredeyse tamamen boşaltılır.
1865–1870
Sürgün Dalgaları Devam Ediyor
Kbaada'nın düşüşünden sonra da sürgünler yıllarca devam eder. Kalan Çerkesler ovalara yerleştirilir, dağ köyleri yakılır, ormanlar kesilir. Çerkesya'nın demografik yapısı geri dönülemez biçimde değiştirilir.
1877–1878
Osmanlı-Rus Savaşı ve Üçüncü Abhaz Sürgünü
93 Harbi sırasında Abhazlar yeniden ayaklanır. Savaşın kaybedilmesiyle 30.000-40.000 Abhaz daha Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kalır. Merkezi Abhazya (Gumista'dan Kodor'a) büyük ölçüde etnik Abhaz nüfustan arındırılır.
1992
Ubıhçanın Sonu — Tevfik Esenç
Ubıh dilinin bilinen son konuşanı Tevfik Esenç, İstanbul'da hayatını kaybeder. Bir dil, bir kültür ve bir halkın sesi sonsuza dek susar. UNESCO tarafından "ölü dil" ilan edilir.
1992–1993
Abhazya-Gürcistan Savaşı
Gürcistan'ın askeri müdahalesiyle Abhazya'da savaş patlak verir. Diasporadaki Çerkes ve Abaza gönüllüler Abhazya'nın savunmasına katılır. Savaş sonrası Abhazya fiilen bağımsızlaşır. Bu olay, diaspora ile anavatan arasındaki en güçlü modern bağı oluşturur.

Rakamlarla Çerkes-Abaza Trajedisi

1864'te 1,5 milyonluk Çerkes ve yüz binlerce Abaza-Abhaz halkının %95'i anavatanından koparıldı. Bugün torunları 40'tan fazla ülkede yaşıyor.

1864 Öncesi — Anavatanda
0
Çerkesya ve Abhazya'da yaşayan toplam nüfus
Günümüzde — Anavatanda
0
Kafkasya'da kalan Çerkes-Abaza nüfusu
Günümüzde — Diasporada
0
40+ ülkeye dağılmış sürgün torunları
Zaman Makinesi
1864
21 Mayıs 1864: Çerkesya'nın işgali ve Büyük Sürgün'ün başlangıcı.
1864 1900 1950 2000 2026
Anavatanda
1.500.000
Diasporada
0
Kaybedilen
0

Nasıl Çalışır: 1864 → 2026 arasında kaydırılabilir slider, 12 tarihsel veri noktası arasında lineer interpolasyon ile her yıl için nüfus tahmini üretir.

Veri Noktaları: 1864, 1865, 1870, 1880, 1900, 1920, 1950, 1970, 1990, 2000, 2010, 2026. Veriler akademik kaynaklara ve nüfus sayımlarına dayanmaktadır.

Bugün Çerkes-Abaza Diasporası

1864 Sürgünü'nden sonra Çerkesler ve Abazalar dünyada nereye yerleşti?

Toplam Nüfus
0
Diaspora
0
Anavatan
0
En Çok
Türkiye
Harita Anahtarı
Anavatan (Kafkasya)
Büyük Diaspora (>100K)
Diaspora Toplulukları
Türkiye Şehirleri

Ülkeler ve Nüfuslar

Veriler: Wikipedia, Rosstat 2021 Census, akademik kaynaklar (2025-2026 tahminleri)

Harita: Leaflet.js | OpenStreetMap katkıda bulunanları

Biliyor Muydunuz?

Çerkes-Abaza tarihine, kültürüne ve diasporasına dair çarpıcı bilgiler.

01
⚔️

21 Mayıs 1864'te Rus Generali Yevdokimov, Kbaada'da (bugünkü Krasnaya Polyana) zafer kutlaması yaptı. Bu tarih, Çerkesya'nın düşüşünün ve tarihin en büyük etnik temizliklerinden birinin resmi tarihidir.

Richmond, The Circassian Genocide, 2013
02
💀

Sürgün sırasında Karadeniz'i geçerken kullanılan gemiler o kadar kalabalıktı ki, bazıları açık denizde battı. Öleceği düşünülün insanlar ise son nefeslerini veremeden denize atıldı

McCarthy, Death and Exile, 1995
03
🏚️

Osmanlı limanlarına ulaşan sürgünler, Trabzon, Samsun ve Varna'da geçici kamplara yerleştirildi. Bu kamplarda tifo, çiçek hastalığı ve açlıktan binlerce kişi daha öldü.

Berzeg, Sürgün, 2014
04
🗣️

Ubıhça, 81 ünsüz sesiyle dünyanın en fazla ünsüze sahip dillerinden biriydi. 7 Ekim 1992'de son konuşanı Tevfik Esenç'in ölümüyle tamamen yok oldu.

UNESCO Atlas of Endangered Languages; Dumézil, 1965
05
📉

Natuhay kabilesinin %99,9'u sürgün edildi. 1864 öncesi yaklaşık 240.000 olan nüfustan sadece birkaç yüz kişi anavatanda kaldı.

Richmond, The Circassian Genocide, 2013
06
🏰

Çerkesler, 1382-1517 yılları arasında Mısır ve Suriye'yi yöneten Memlük Hanedanlığı'nın (Burji Memlükleri) kurucuları ve yöneticileriydiler.

Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
07
🇯🇴

Ürdün'ün başkenti Amman, 1878'de Çerkes sürgünlerinin yerleştirilmesiyle yeniden kuruldu. Bugün Ürdün Kraliyet Muhafızları hâlâ Çerkeslerden oluşur.

The National News; Ürdün Kraliyet Muhafızları Tarihi
08
📜

Xabze (Адыгэ Хабзэ), Çerkeslerin yazılı olmayan ama kesinlikle uygulanan etik ve sosyal kurallar bütünüdür. Misafirperverlik, büyüklere saygı ve şeref kavramlarını düzenler.

Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
09
🏠

Xabze'ye göre bir eve gelen misafir kutsaldır. Ev sahibi, misafiri tanımasa bile onu korumak ve ağırlamak zorundadır — bu gelenek yüzyıllardır sürmektedir.

Circassian World; Adyghe Xabze Geleneği
10
💍

Habze kurallarına göre, evlenecek iki kişi akraba olamazlar. Bu kural genetik hastalıkların görülme sıklığını azaltmaktadır.

Abkhaz World; Çerkes Evlilik Gelenekleri
11
🐟

Bazı Çerkes toplulukları geleneksel olarak balık yemez. İnanışa göre, 1864 sürgününde Karadeniz'de boğulan atalarının bedenleri deniz canlıları tarafından yenmiştir.

Futuress.org; Çerkes Kültürel Belleği
12
🎵

Çerkes dansı, zarafeti ve disipliniyle ünlüdür. Kadın-erkek çiftler halinde yapılır; kadının ayakları yere değmiyormuş gibi süzülür, erkek ise kartal gibi çevik hareketler yapar.

CBA America; Çerkes Dansı Geleneği
13
🏴

Çerkes bayrağında Çerkesya'nın 12 bölgesi 12 yıldız ile temsil edilir. Bayraktaki yeşil renk doğayı ve İslam dinini temsil eder. Altın renk parlak bir geleceği ve bereketli tarımı temsil eder. Çapraz üç ok ise Çerkes töresi Adige Habze'ye bir göndermedir.

Wikipedia; Circassian Flag
14
🧬

"Kafkas ırkı" (Caucasian) terimi, 18. yüzyılda Alman antropolog Johann Friedrich Blumenbach'ın Çerkes ve Gürcü insanları incelemesinden doğdu.

Blumenbach, De Generis Humani Varietate Nativa, 1795
15
🏔️

2014 Soçi Kış Olimpiyatları, Çerkes soykırımının gerçekleştiği Krasnaya Polyana'da düzenlendi. Diaspora, bu ironiye karşı dünya çapında protesto kampanyaları başlattı.

BBC; No Sochi Campaign, 2014
16
🔤

Adıgece (Çerkesçe), dilbilimciler arasında karmaşık ses yapısıyla ünlüdür. Batı Kafkas dil ailesine ait olan dil, çok sayıda ünsüz ve nadir sesli harf yapısına sahiptir.

University of Pennsylvania; Caucasian Languages
17
⚔️

Nart Destanları, Çerkeslerin binlerce yıllık sözlü edebiyat geleneğidir. Prometheus miti gibi evrensel temaları içerir ve Kafkas kültürünün temel taşıdır.

Colarusso, Nart Sagas from the Caucasus, 2002
18
🌍

Bugün dünya üzerindeki Çerkeslerin yaklaşık %80-90'ı anavatanlarının dışında yaşıyor. Türkiye tek başına, tüm Çerkes nüfusunun yaklaşık yarısını barındırmaktadır.

KAFFED; Diaspora Nüfus Tahminleri, 2024
19
🎖️

İsrail'deki iki Çerkes köyü olan Kfar Kama ve Rehaniya'nın erkekleri, İsrail Savunma Kuvvetleri'nde (IDF) zorunlu askerlik hizmeti yapar — ülkedeki birkaç gayri-Yahudi topluluktan biridir.

Times of Israel; Circassians in Israel
20
🕊️

2011'de Gürcistan, Çerkes Soykırımı'nı resmi olarak tanıyan ilk ülke oldu. 2025 itibarıyla soykırımı tanıyan ülke sayısı hâlâ bir elin parmaklarını geçmemektedir.

Georgia Parliament Resolution, 2011
21
🧵

Geleneksel Çerkes kıyafeti olan "saye", göğüs kısmında fişek yuvaları (gazır) bulunan zarif bir üst giysidir. Bu fişeklikler hem savaşta işlevsel hem de kıyafete estetik katmıştır.

Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
22
📊

1864 öncesinde Çerkesya'nın nüfusu 1-2 milyon arasındaydı. Sürgün ve savaşın ardından anavatanda sadece 50.000-75.000 kişi kaldığı tahmin edilmektedir.

Richmond, The Circassian Genocide, 2013
23
🎭

Xabze'ye göre bir genç, babasının yanında kendi çocuğundan bahsedemez, eşinin adını söyleyemez. Bu "çekinme" geleneği (пIалъэ) nesiller arası saygının en uç formudur.

Abkhaz World; Adyghe Xabze Sosyal Kuralları
24

1967 Altı Gün Savaşı'ndan sonra, Golan Tepeleri'ndeki yaklaşık 18.000 Çerkes evlerinden edildi. Çoğu Suriye ve Ürdün'e sığındı — ikinci bir sürgün yaşadılar.

PONARS Eurasia; Circassians in the Golan Heights
25
🌱

Kafkasya'daki Şapsığ Çerkesleri, her yıl ilkbaharda "Ağaç Bayramı" kutlar. Doğanın uyanışını kutlayan bu gelenek, İslam öncesi Çerkes inançlarının yaşayan son örneklerindendir.

CBA America; Çerkes Gelenekleri
26
🔥

1866 Lıhni İsyanı'nın bastırılmasının ardından yaklaşık 20.000 Abhaz Osmanlı topraklarına sürgün edildi. Kodor Vadisi neredeyse tamamen boşaltıldı.

Abkhaz World; 19th Century Muhajirism
27
🗺️

Abazaca, UNESCO tarafından "kesinlikle tehlike altında" (definitely endangered) olarak sınıflandırılmıştır. Kafkasya'da ~35.000, diasporada ise dili aktif konuşan sayısı hızla azalmaktadır.

UNESCO Atlas of Endangered Languages
28
⚔️

1992-93 Abhazya-Gürcistan Savaşı sırasında, Türkiye, Suriye ve Ürdün'deki diasporadan yüzlerce Çerkes ve Abaza gönüllü Abhazya'nın savunmasına katıldı.

Abkhaz World; Georgian-Abkhaz Conflict
29
🏛️

1997'de Abhazya Parlamentosu, 19. yüzyıl sürgünlerini resmi olarak soykırım ilan etti ve diasporadaki Abhazların geri dönüş hakkını tanıyan bir karar aldı.

Abhazya Parlamentosu Kararı, 1997
30
📜

Abhazların da Çerkes Xabze'sine benzer bir ahlak yasası vardır: "Apsuara" (Аҧсуара). Misafirperverlik, onur ve toplumsal düzen kurallarını belirleyen bu kod, Abhaz kimliğinin temelidir.

Hewitt, The Abkhazians: A Handbook, 1998

Daha Fazla Bilgi: Kaynak & Okuma Listesi

Çerkes-Abaza tarihi, soykırımı ve diasporası üzerine derinlemesine bilgi edinmek için seçilmiş akademik çalışmalar.

Akademik Kitap

The Circassian Genocide

Walter Richmond (2013)

19. yüzyıl Rus arşivlerini temel alan bu çalışma, soykırımın planlanma sürecini ve diasporanın hayatta kalma mücadelesini detaylandıran en temel eserlerden biridir.

İncele
Akademik Kitap

Death and Exile

Justin McCarthy (1995)

Osmanlı Müslümanlarının etnik temizliği üzerine odaklanan bu eser, Çerkes sürgününün demografik etkilerini ve nüfus kayıplarını istatistiksel olarak ele alır.

İncele
Akademik Kitap

The Circassian Diaspora in Turkey

Zeynel Abidin Besleney (2014)

Türkiye'deki Çerkes topluluğunun siyasi tarihini, örgütlenme süreçlerini ve kimlik inşasını modern bir perspektifle inceleyen kapsamlı bir çalışma.

İncele
Anı / Birinci Ağız

Bir Rus Subayının Kafkasya Anıları

Feodor Feodoroviç Tornau

19. yüzyılın ilk yarısında Kafkasya'da görev yapan Rus subayı Tornau'nun, Çerkesler arasındaki esaret yıllarını ve bölgenin sosyal yapısını içeriden bir gözle anlattığı etkileyici anıları.

İncele
El Kitabı / Kültür

The Circassians: A Handbook

Amjad Jaimoukha (2001)

Çerkeslerin dili, mitolojisi, sosyal yapısı ve tarihi üzerine ansiklopedik değerde, kültürel mirası korumaya yönelik devasa bir referans kaynağı.

İncele
Araştırma / Türkçe

Sürgün

Sefer Berzeg (2014)

Türkiye'deki Çerkes araştırmalarının öncülerinden olan Berzeg'in sürgün belgelerini ve tanıklıklarını bir araya getirdiği değerli çalışması.

İncele
Akademik Kitap / Abaza-Abhaz

The Abkhazians: A Handbook

George Hewitt (1998)

Abhaz halkının tarihi, dili, kültürü ve siyasi mücadelesi üzerine en kapsamlı İngilizce referans eseri. 19. yüzyıl sürgünleri ve modern Abhazya tarihini detaylı biçimde ele alır.

İncele
Video / Belgesel

Rusya tarihi için bir utanç tablosu: “Çerkes Soykırımı ve Sürgünü”

YouTube (GZT)

100 yılı aşkın süren bir savaş, onurlu bir direniş, büyük bir soykırım ve katliam… Vatanlarından zorla kopartılan Çerkeslerin hüzünlü yolculuğunu anlatan görsel ve işitsel mini belgesel.

İzle