01
⚔️
21 Mayıs 1864'te Rus Generali Yevdokimov, Kbaada'da (bugünkü Krasnaya
Polyana) zafer kutlaması yaptı. Bu tarih, Çerkesya'nın düşüşünün ve tarihin en büyük etnik
temizliklerinden birinin resmi tarihidir.
Richmond, The Circassian Genocide, 2013
02
💀
Sürgün sırasında Karadeniz'i geçerken kullanılan gemiler o kadar
kalabalıktı ki, bazıları açık denizde battı. Öleceği düşünülün insanlar ise son nefeslerini
veremeden denize atıldı
McCarthy, Death and Exile, 1995
03
🏚️
Osmanlı limanlarına ulaşan sürgünler, Trabzon, Samsun ve Varna'da geçici
kamplara yerleştirildi. Bu kamplarda tifo, çiçek hastalığı ve açlıktan binlerce kişi daha
öldü.
Berzeg, Sürgün, 2014
04
🗣️
Ubıhça, 81 ünsüz sesiyle dünyanın en fazla ünsüze sahip dillerinden
biriydi. 7 Ekim 1992'de son konuşanı Tevfik Esenç'in ölümüyle tamamen yok oldu.
UNESCO Atlas of Endangered Languages; Dumézil, 1965
05
📉
Natuhay kabilesinin %99,9'u sürgün edildi. 1864 öncesi yaklaşık 240.000
olan nüfustan sadece birkaç yüz kişi anavatanda kaldı.
Richmond, The Circassian Genocide, 2013
06
🏰
Çerkesler, 1382-1517 yılları arasında Mısır ve Suriye'yi yöneten Memlük
Hanedanlığı'nın (Burji Memlükleri) kurucuları ve yöneticileriydiler.
Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
07
🇯🇴
Ürdün'ün başkenti Amman, 1878'de Çerkes sürgünlerinin yerleştirilmesiyle
yeniden kuruldu. Bugün Ürdün Kraliyet Muhafızları hâlâ Çerkeslerden oluşur.
The National News; Ürdün Kraliyet Muhafızları Tarihi
08
📜
Xabze (Адыгэ Хабзэ), Çerkeslerin yazılı olmayan ama kesinlikle uygulanan
etik ve sosyal kurallar bütünüdür. Misafirperverlik, büyüklere saygı ve şeref kavramlarını
düzenler.
Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
09
🏠
Xabze'ye göre bir eve gelen misafir kutsaldır. Ev sahibi, misafiri tanımasa
bile onu korumak ve ağırlamak zorundadır — bu gelenek yüzyıllardır sürmektedir.
Circassian World; Adyghe Xabze Geleneği
10
💍
Habze kurallarına göre, evlenecek iki kişi akraba olamazlar.
Bu kural genetik hastalıkların görülme sıklığını azaltmaktadır.
Abkhaz World; Çerkes Evlilik Gelenekleri
11
🐟
Bazı Çerkes toplulukları geleneksel olarak balık yemez. İnanışa göre, 1864
sürgününde Karadeniz'de boğulan atalarının bedenleri deniz canlıları tarafından yenmiştir.
Futuress.org; Çerkes Kültürel Belleği
12
🎵
Çerkes dansı, zarafeti ve disipliniyle ünlüdür. Kadın-erkek çiftler halinde
yapılır; kadının ayakları yere değmiyormuş gibi süzülür, erkek ise kartal gibi çevik
hareketler yapar.
CBA America; Çerkes Dansı Geleneği
13
🏴
Çerkes bayrağında Çerkesya'nın 12 bölgesi 12 yıldız ile temsil edilir.
Bayraktaki yeşil renk doğayı ve İslam dinini temsil eder. Altın renk parlak bir geleceği ve
bereketli tarımı temsil eder. Çapraz üç ok ise Çerkes töresi Adige Habze'ye bir göndermedir.
Wikipedia; Circassian Flag
14
🧬
"Kafkas ırkı" (Caucasian) terimi, 18. yüzyılda Alman antropolog Johann
Friedrich Blumenbach'ın Çerkes ve Gürcü insanları incelemesinden doğdu.
Blumenbach, De Generis Humani Varietate Nativa, 1795
15
🏔️
2014 Soçi Kış Olimpiyatları, Çerkes soykırımının gerçekleştiği Krasnaya
Polyana'da düzenlendi. Diaspora, bu ironiye karşı dünya çapında protesto kampanyaları
başlattı.
BBC; No Sochi Campaign, 2014
16
🔤
Adıgece (Çerkesçe), dilbilimciler arasında karmaşık ses yapısıyla ünlüdür.
Batı Kafkas dil ailesine ait olan dil, çok sayıda ünsüz ve nadir sesli harf yapısına
sahiptir.
University of Pennsylvania; Caucasian Languages
17
⚔️
Nart Destanları, Çerkeslerin binlerce yıllık sözlü edebiyat geleneğidir.
Prometheus miti gibi evrensel temaları içerir ve Kafkas kültürünün temel taşıdır.
Colarusso, Nart Sagas from the Caucasus, 2002
18
🌍
Bugün dünya üzerindeki Çerkeslerin yaklaşık %80-90'ı anavatanlarının
dışında yaşıyor. Türkiye tek başına, tüm Çerkes nüfusunun yaklaşık yarısını
barındırmaktadır.
KAFFED; Diaspora Nüfus Tahminleri, 2024
19
🎖️
İsrail'deki iki Çerkes köyü olan Kfar Kama ve Rehaniya'nın erkekleri,
İsrail Savunma Kuvvetleri'nde (IDF) zorunlu askerlik hizmeti yapar — ülkedeki birkaç
gayri-Yahudi topluluktan biridir.
Times of Israel; Circassians in Israel
20
🕊️
2011'de Gürcistan, Çerkes Soykırımı'nı resmi olarak tanıyan ilk ülke oldu.
2025 itibarıyla soykırımı tanıyan ülke sayısı hâlâ bir elin parmaklarını geçmemektedir.
Georgia Parliament Resolution, 2011
21
🧵
Geleneksel Çerkes kıyafeti olan "saye", göğüs kısmında fişek yuvaları
(gazır) bulunan zarif bir üst giysidir. Bu fişeklikler hem savaşta işlevsel hem de kıyafete
estetik katmıştır.
Jaimoukha, The Circassians: A Handbook, 2001
22
📊
1864 öncesinde Çerkesya'nın nüfusu 1-2 milyon arasındaydı. Sürgün ve
savaşın ardından anavatanda sadece 50.000-75.000 kişi kaldığı tahmin edilmektedir.
Richmond, The Circassian Genocide, 2013
23
🎭
Xabze'ye göre bir genç, babasının yanında kendi çocuğundan bahsedemez,
eşinin adını söyleyemez. Bu "çekinme" geleneği (пIалъэ) nesiller arası saygının en uç
formudur.
Abkhaz World; Adyghe Xabze Sosyal Kuralları
24
⏳
1967 Altı Gün Savaşı'ndan sonra, Golan Tepeleri'ndeki yaklaşık 18.000
Çerkes evlerinden edildi. Çoğu Suriye ve Ürdün'e sığındı — ikinci bir sürgün yaşadılar.
PONARS Eurasia; Circassians in the Golan Heights
25
🌱
Kafkasya'daki Şapsığ Çerkesleri, her yıl ilkbaharda "Ağaç Bayramı" kutlar.
Doğanın uyanışını kutlayan bu gelenek, İslam öncesi Çerkes inançlarının yaşayan son
örneklerindendir.
CBA America; Çerkes Gelenekleri
26
🔥
1866 Lıhni İsyanı'nın bastırılmasının ardından yaklaşık 20.000 Abhaz
Osmanlı topraklarına sürgün edildi. Kodor Vadisi neredeyse tamamen boşaltıldı.
Abkhaz World; 19th Century Muhajirism
27
🗺️
Abazaca, UNESCO tarafından "kesinlikle tehlike altında" (definitely
endangered) olarak sınıflandırılmıştır. Kafkasya'da ~35.000, diasporada ise dili aktif
konuşan sayısı hızla azalmaktadır.
UNESCO Atlas of Endangered Languages
28
⚔️
1992-93 Abhazya-Gürcistan Savaşı sırasında, Türkiye, Suriye ve Ürdün'deki
diasporadan yüzlerce Çerkes ve Abaza gönüllü Abhazya'nın savunmasına katıldı.
Abkhaz World; Georgian-Abkhaz Conflict
29
🏛️
1997'de Abhazya Parlamentosu, 19. yüzyıl sürgünlerini resmi olarak soykırım
ilan etti ve diasporadaki Abhazların geri dönüş hakkını tanıyan bir karar aldı.
Abhazya Parlamentosu Kararı, 1997
30
📜
Abhazların da Çerkes Xabze'sine benzer bir ahlak yasası vardır: "Apsuara"
(Аҧсуара). Misafirperverlik, onur ve toplumsal düzen kurallarını belirleyen bu kod, Abhaz
kimliğinin temelidir.
Hewitt, The Abkhazians: A Handbook, 1998